Dlaczego socjoterapia jest ważna dla ucznia?
Program i zasady zajęć.
Założenia programu
Socjoterapia jest bezpośrednią formą pomocy adresowaną zwykle do dzieci z zaburzeniami
zachowania, spotkań grupowych i indywidualnych, które służą realizacji celów
terapeutycznych, edukacyjnych i rozwojowych. Zapełnia ona lukę w sposobach udzielania
pomocy psychologicznej dzieciom i młodzieży z objawami nieprzystosowania społecznego,
dzieciom wychowującym się w rodzinach problemowych czy dzieciom zachowującym się
kłopotliwie. Socjoterapia wykorzystywana jest w szkołach w ramach działań profilaktycznych
w naturalnym środowisku wychowawczym.
Istotne w procesie socjoterapii są: formy aktywności uczestników zajęć, kontakt
terapeutyczny, grupa będąca przedmiotem i podmiotem zmiany korekcyjnej, charakter
zaburzenia osób, do których proces socjoterapeutyczny jest adresowany.
Socjoterapia ukierunkowana jest na eliminowanie lub na zmniejszenie poziomu zaburzeń,
zwłaszcza zaburzeń zachowania, nadpobudliwości i zahamowania niektórych zaburzeń
emocjonalnych u dzieci i młodzieży. Zaburzenia te zakłócają proces socjalizacji, utrudniają
rozwój osobisty i społeczny, powodują i intensyfikują trudności szkolne.
U podłoża znacznej grupy zaburzeń przejawiających się często zachowaniami
nieakceptowanymi społecznie, tkwią zwykle czynniki środowiskowe. Część tych dzieci
pochodzi z rodzin, w których wzajemne stosunki między dzieckiem a rodzicami są
niepomyślne, występuje problem uzależnienia lub przestępczości, a także psychologiczne
albo społeczne nieprzystosowanie rodziców.
Te niekorzystne warunki wychowawcze wpływają na przebieg rozwoju osobistego
i społecznego dzieci oraz na rozumienie problemów i otaczającej dziecko rzeczywistości.
Dlatego też zadaniem socjoterapii jest wspomaganie dzieci w rozwoju i pojmowaniu
rzeczywistości.
1. Kierunki pracy socjoterapeutycznej
Zajęcia socjoterapeutyczne ukierunkowane były na realizację celów terapeutycznych,
edukacyjnych i rozwojowych.
CELE TERAPEUTYCZNE –wychodzi się z założenia, iż trudne zachowania u dzieci
i młodzieży mają swoje tło psychiczne. Towarzyszą im zwykle przykre emocje, jak lęk,
poczucie winy, niepokój, poczucie krzywdy, gniew, złość, osamotnienie itp. oraz określone
sądy poznawcze na temat własnej osoby, innych ludzi i wobec świata. Przyjmuje się,
że są one wynikiem doznawanych w przeszłości lub aktualnie trudnych stanów
emocjonalnych, z którymi nie mogło lub nie może sobie dziecko poradzić.
Terapeutyczny charakter postępowania polega na organizowaniu takich sytuacji społecznych
podczas grupowych spotkań, które:
- dostarczą uczestnikom zajęć doświadczeń korekcyjnych przeciwstawnych do
treści doświadczeń urazowych;
- sprzyjać będą odreagowaniu napięć emocjonalnych;
- posłużą aktywnemu uczeniu się nowych umiejętności, sposobów zachowania.
CELE EDUKACYJNE – wspomagają proces nabywania wiedzy o sobie samym i o innych
ludziach oraz proces rozumienia świata społecznego, a także ukierunkowują zmiany
zachowań tak, by mogły one chronić dziecko przed kolejnymi urazami psychicznymi.
Mogą obejmować poznawanie przez grupę dzieci różnorodnych zagadnień, które pozwolą
im sprawniej funkcjonować społecznie i radzić sobie z różnymi problemami, np. uczenie się,
rozpoznawania emocji, poznawanie mechanizmów uzależnień, uczenie się pełnienia
określonych ról, uczenie się rozwiązywania konfliktów, poznawanie swoich mocnych
stron itp.
CELE ROZWOJOWE – są zależne od wieku uczestników zajęć. W każdej fazie życia
dominują określone potrzeby dziecka, których zaspokojenie odgrywa istotną rolę w procesie
rozwoju. Projektowanie zajęć socjoterapeutycznych uwzględnia więc zaspokajanie
podstawowych dla danego wieku potrzeb uczestników oraz podejmowanie zagadnień
ważnych dla określonej grupy wiekowej. Program może być skonstruowany wokół takich
zagadnień, jak rodzina, autoprezentacja, ulubione zabawy, przyjaźń, miłość, czas wolny,
własne aspiracje itp.
2. Struktura zajęć socjoterapeutycznych
Zajęcia socjoterapeutyczne miały charakter spotkań grupowych, na które składały się
odpowiednio dobrane gry, zabawy i ćwiczenia. Każde spotkanie miało swój cel szczegółowy
podporządkowany celowi ogólnemu oraz propozycje aktywności sprzyjające osiągnięciu
założonych celów.
Cały cykl spotkań jak i każde spotkanie tworzyły dynamiczną całość, na którą składały się
określone etapy pracy z grupą:
a. Pierwszy etap to okres powstawania grupy.
b. Właściwy etap pracy z grupą polega na realizacji celów terapeutycznych,
edukacyjnych i rozwojowych.
c. Ostatni etap pracy z grupą jest przygotowaniem do zakończenia jej
funkcjonowania.
Poszczególne zajęcia miały swoją strukturę i formę :
- rytualne powitanie, podzielenie się informacjami na temat wydarzeń między zajęciami
lub na temat aktualnego stanu emocjonalnego uczestników zajęć;
- gry i zabawy wyciszające lub energetyzujące zależnie od nastroju grupy i jej energii;
- gry i ćwiczenia stwarzające sytuacje psychokorekcyjne, edukacyjne lub rozwojowe
służące aktywnemu nabywaniu doświadczeń emocjonalnych i poznawczych;
- omówienie (podsumowanie) każdego ćwiczenia;
- rytualne zakończenie zajęć.
3. Cele i treści programu
Celem nadrzędnym programu było kształtowanie osobowości oraz wspieranie
i stymulowanie rozwoju społecznego dzieci przejawiających zaburzenia w zachowaniu.
Wywieranie na nie takiego wpływu, by umiały współżyć z ludźmi, by radziły sobie
z rozwiązywaniem problemów bez nadmiernego napięcia emocjonalnego oraz, by umiały
wybrać to, co jest dla nich zdrowe.
Cele programu:
- poprawa społecznego i emocjonalnego funkcjonowanie dzieci i nauka nowych
umiejętności społecznych,
- nauka wychodzenia z ról niekorzystnych dla dzieci,
- nauka rozpoznawania i wyrażania emocji,
- stworzenie możliwości odreagowania napięć oraz wyzwalania emocji,
- rozwijanie zdolności akceptacji siebie i innych oraz empatii,
- poznawanie przez dzieci swoich mocnych stron, budowanie pozytywnego obrazu
siebie,
- nabycie umiejętności rozwiązywania konfliktów,
- rozwijanie asertywności, uczenie się mówienia „nie”,
- nauka spostrzegania zagrożeń,
- nauka umiejętności organizowania i planowania czasu wolnego,
- poznanie przez dzieci metod radzenia sobie ze stresem,
- nawiązywanie współpracy z rodzicami dzieci, z pedagogiem szkolnym, nauczycielami
oraz innymi instytucjami ze szczególnym uwzględnieniem pomocy rodzicom we
wspieraniu dzieci w rozwoju społecznym, emocjonalnym.
Realizacja powyższych celów była możliwa poprzez proponowane treści programowe jak też
osobisty kontakt nauczyciela z dziećmi.
Treści programowe skupione były wokół następujących bloków tematycznych:
- Integracja
- Poznajemy siebie i innych
- Budowanie pozytywnej samooceny
- Moi najbliżsi – rodzina
- Nasze uczucia
- Asertywność
- Skuteczna komunikacja
- Rozwiązywanie konfliktów
- Radzenie sobie ze stresem
- Profilaktyka uzależnień
4. Metody pracy z grupą
W realizacji programu stosowane były różne metody pracy z grupą, m.in.:
- praca w kręgu – umożliwiała wszystkim uczestnikom grupy bezpośredni kontakt
wzrokowy, sprzyjała nawiązywaniu kontaktu emocjonalnego, zmniejszała dystans
między dorosłym a dziećmi;
- rundka – pomagała uczestnikom zwerbalizować swoje uczucia, doświadczenia;
każdy miał prawo wypowiedzieć się (nie obowiązek), podczas gdy inni słuchali
i nie komentowali wypowiedzi;
- „burza mózgów” – aktywizowała grupę i wyzwalała jej potencjał twórczy,
służyła generowaniu pomysłów na rozwiązanie określonego problemu, polegała
na zapisywaniu wszystkich pomysłów bez ich oceny, zwłaszcza ze strony
prowadzącego;
- rysunki i prace plastyczne – były bardzo ważną formą wypowiedzi dla dzieci
mających trudności z werbalizacją, posługiwanie się kodem pozawerbalnym sprzyjało
lepszemu porozumiewaniu się; dziecko przekazywało swoją wiedzę o świecie
i swój stosunek emocjonalny do jego elementów, pokazywało, co widzi,
co czuje, jak myśli;
- inscenizacje, odgrywanie scenek – umożliwiała wczucie się w sytuację innej
osoby i jej zrozumienie, poruszenie ważnego problemu, odreagowanie emocjonalne
ze zwrotną informacją od uczestników grupy;
- śpiew i muzykowanie – szczególnie młodszym dzieciom umożliwiało wyrażenie
swoich uczuć, integrowało grupę poprzez wspólne działanie i uzyskany efekt
końcowy;
- zabawy i gry– uwalniały dzieci od negatywnych przeżyć, służyły relaksowi
i wprowadzeniu dobrego nastroju,podnosiły energię grupy, sprzyjały integracji
grupy;
- gry psychologiczne – wprowadzały do grupy nową sytuację, w której uczestnik
zdobywał nowe doświadczenie z zaangażowaniem własnego „ja”, kończyły się one
zwykle omówieniem.
6. Forma realizacji programu
Zajęcia prowadzone były raz w tygodniu, po jednej godzinie.
7. Odbiorcy programu
Odbiorcami programu były dzieci z różnymi zaburzeniami zachowania i zaburzeniami
emocjonalnymi, które mogą pochodzić z rodzin niewydolnych wychowawczo,
dysfunkcyjnych, z problemem alkoholowym.
Szczególnie chciałam zwrócić uwagę na współpracę z rodzicami tych dzieci.
8. Rekrutacja uczestników zajęć
Rekrutacja uczestników na zajęcia socjoterapeutyczne dokonana została na podstawie:
- analizy dokumentów, m.in. badań psychologiczno – pedagogicznych i lekarskich
wykonanych przez PPP i jej zaleceń;
- w porozumieniu z pedagogiem szkolnym.
9. Scenariusze zajęć socjoterapeutycznych
Wszystkie zajęcia prowadzone były według wcześniej opracowanych scenariuszy.
W doborze gier, zabaw, ćwiczeń kierowałam się potrzebami dzieci oraz charakterem
ich zaburzeń. Proponowane zabawy, gry i ćwiczenia psychologiczne zostały wybrane
i zmodyfikowane dla potrzeb grupy z propozycji zawartych w dostępnej literaturze
psychologiczno – pedagogicznej. Wykorzystane były również doświadczenia zdobyte
na kursach i szkoleniach warsztatowych.
Praktyka zawodowa wskazuje na to, że bardzo rzadko zdarza się, aby zajęcia
od początku do końca miały przebieg zgodny z przygotowanym planem. Pod wpływem
rozwoju sytuacji w grupie możliwe było modyfikowanie i dostosowywanie zajęć
do ujawnianych potrzeb jej członków.
10. Założone efekty osiągnięć
- zdobycie przez dzieci pozytywnych doświadczeń w grupie,
- zintegrowanie uczestników, wytworzenie poczucia wspólnotowości,stworzenie
możliwości odreagowania emocji i napięć,
- zdobycie przez dzieci umiejętności społecznych, tj.: autoprezentacji, nawiązywania
kontaktów, empatii, mówienia „nie”, wyrażania własnego zdania, zdolności
wykorzystania swoich mocnych stron, rozumienia i nazywania przeżywanych uczuć,
konstruktywnego radzenia sobie w sytuacjach konfliktowych,
- zdobycie wiedzy z zakresu profilaktyki uzależnień,
- nawiązanie ścisłej i rozwijającej się współpracy z rodzicami w celu poprawy wglądu
w potrzeby i mocne strony dzieci oraz umocnienia więzi między nimi i rodzicami.
-
Sylwia Ciesiun
Zespół Szkolno-Przedszkolny w Reszlu